Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (1): Prva ''jeretička godina'' Milovana Đilasa

Monografija i njen autor zaslužuju da se već kazano ponovi: kolika je bila u Jugoslaviji moć, sve do njegovog političkog pada, Milovana Đilasa, jednog od najbližih Titovih saradnika, revolucionara, diplomate, književnika i najvećeg istočnoevropskog disidenta, najbolje nam dočarava knjiga poznatog srpskog istoričara dr Aleksandra V. Miletića ''Saradnik, protivnik, neprijatelj:idejno-politička delatnost Milovana Đilasa 1945-1954''. Riječ je o prvoj kompletnoj biografiji o Đilasu, a knjigu je 2022. godine objavio Institut za noviju istoriju Srbije iz Beograda, na kome je Miletić zaposlen kao viši naučni saradnik. Uz odobrenje autora i izdavača, pomenutu knjigu već smo koristili na ovom mjestu. Prije izvjesnog vremena, prenoseći dio teksta "Revolucionarna etika i suočavanje sa stvarnošću", iz poglavlja "Protivnik", dok ćemo ovom prilikom čitaoce upoznati, uz značajna skraćenja, sa tekstom iz istog poglavlja, "Kritike -formiranje novih pogleda".

Dr Aleksandar V. Miletić (Aleksinac, 1982), kao što smo već kazali, viši je naučni saradnik Instituta za noviju istoriju Srbije iz Beograda. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u rodnom gradu, a studije istorije na Filozofskom fakultetu u Nišu. Doktorirao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu, na katedri za istoriju Jugoslavije sa temom "Politička djelatnost Milovana Đilasa 1944-1954". Prije ove objavio je dvije monografije, isto tako, posvećene političkoj djelatnosti Milovana Đilasa: "Prelomna vremena. Milovan Đilas i zapadnoevropska socijalistička i socijaldemokratska levica 1950-1954" (2019) i "Titov emisar Milovan Đilas:diplomatsko-pregovaračke i spoljnopolitičke aktivnosti (1943-1953)", (2021).

                                                             ***

Period između 1950. i 1953. obilježavaju godine prvih poststaljinističkih demokratskih reformi u Jugoslaviji. Reformski zamah, izazvan sukobom sa SSSR-om i Istočnim blokom i sprovođen u složenim uslovima hladnoratovskog specifičnog položaja zemlje, zahvatio je gotovo sve oblasti društvenog života, najavljujući novi period razvitka socijalizma na temeljima sopstvenih političkih i revolucionarnih iskustava. Različiti aspekti demokratskih procesa posebno su se prelamali kroz preobražaj partije, državne uprave, privrede i kulture, a bile su vidljive promjene opšteg stanja duha javnog života.

Za jugoslovensko vođstvo 1950. godina bila je prva godina otvorenog afirmisanja jugoslovenskog revolucionarnog iskustva i preispitivanja dotadašnjih političko-ideoloških stavova. Za Milovana Đilasa to je bila godina definitivnog raskida sa ostacima dotadašnjih shvatanja građenih pod sovjetskim ideološko-političkim uticajem i formulisanja drugačijih, sopstvenih i radikalno kritičkih stavova na bazi dubinskog teorijskog preispitivanja i kritičke analize političkog i društvenog sistema SSSR-a. Drugim riječima, to je bila prva Đilasova u cjelini "jeretička" godina, s obzirom da je u javnosti počevši sa Trećim plenumom (decembar 1949) pristupio temeljnoj i sistemskoj kritici birokratskih pojava, prevashodno u SSSR-u, ali u određenoj mjeri (vrlo oprezno) i u Jugoslaviji.

Đilas je uskoro dobio priliku da kritičke postavke sa Trećeg plenuma i neposredno iznese u javnost, u direktnom obraćanju masi. Bilo je to u predizbornom govoru studentima i nastavnicima Beogradskog univerziteta, 18. marta 1950. godine, u vrijeme održavanja drugog ciklusa saveznih parlamentarnih izbora.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)